در سایه تاریک جنگ و بحران‌های مسلحانه، آسیب‌پذیرترین اقشار جامعه یعنی زنان باردار و نوزادان، بیشترین نیازمندی را به مراقبت‌های ویژه دارند. قطع شدن دسترسی به خدمات پزشکی، کمبود آب آشامیدنی، قطعی برق و استرس‌های شدید روانی، سلامت مادر و کودک را به خطر می‌اندازد.
این مقاله به عنوان یک راهنمای جامع و حیاتی، با تکیه بر دستورالعمل‌های سازمان بهداشت جهانی (WHO) و صلیب سرخ، به شما آموزش می‌دهد که چگونه در شرایط جنگی و فقدان امکانات درمانی، از جان زنان باردار و نوزادان محافظت کنید.
۱. آمادگی پیش از وقوع بحران: استراتژی‌های پیشگیرانه
در شرایط ناپایدار، زمان طلایی شما پیش از به صدا درآمدن آژیرهای خطر است. برای یک زن باردار، داشتن یک برنامه فرار و بقای از پیش تعیین شده، مرز بین مرگ و زندگی را تعیین می‌کند.
ساخت کیف نجات اضطراری (Go-Bag) ویژه زایمان و نوزاد
هر زن باردار در مناطق پرخطر باید یک کیف نجات سبک اما کامل در دسترس داشته باشد. این کیف باید شامل مواردی باشد که در صورت گیر افتادن در پناهگاه یا نیاز به جابجایی سریع، حیاتی هستند.
| دسته‌بندی | اقلام ضروری | نکات کلیدی برای شرایط جنگی |
| مدارک پزشکی | کپی پرونده بارداری، گروه خونی، سوابق حساسیت دارویی | اسناد را در کیسه‌های پلاستیکی زیپ‌دار (ضدآب) قرار دهید. |
| تغذیه و آبرسانی | بطری‌های آب معدنی، قرص‌های تصفیه آب، بیسکویت‌های پرکالری، ویتامین‌های دوران بارداری | در صورت شیردهی، مادر به آب و کالری بیشتری نیاز دارد. |
| تجهیزات بهداشتی | پدهای بهداشتی بزرگ (برای خونریزی پس از زایمان)، پوشک نوزاد، دستمال مرطوب، ژل ضدعفونی‌کننده | حفظ بهداشت برای جلوگیری از عفونت نفاسی (عفونت پس از زایمان) حیاتی است. |
| بسته زایمان اورژانسی | قیچی استریل (جوشانده شده)، گیره یا نخ تمیز برای بستن بند ناف، دستکش استریل، پتوهای گرم (پتوی نجات) | این بسته فقط باید در شرایطی باز شود که دسترسی به پزشک مطلقاً غیرممکن است. |
۲. ایمنی فیزیکی و پناه گرفتن در حین حملات
بدن زن باردار به دلیل تغییرات فیزیکی، تعادل کمتری دارد و در برابر ضربه آسیب‌پذیرتر است. در هنگام حملات هوایی یا درگیری‌های زمینی، رعایت نکات زیر الزامی است:
-
وضعیت قرارگیری بدن: در صورت شنیدن صدای انفجار، فوراً روی زمین دراز بکشید، اما هرگز روی شکم نخوابید. به پهلوی چپ دراز بکشید (این کار خون‌رسانی به جنین را بهبود می‌بخشد) و با دست‌ها سر و گردن خود را بپوشانید.
-
انتخاب پناهگاه امن: از پنجره‌ها، شیشه‌ها و دیوارهای خارجی دوری کنید. اتاق‌های داخلی، زیرزمین‌های مستحکم و راهروهای بدون پنجره امن‌ترین مکان‌ها هستند.
-
محافظت در برابر گرد و غبار: در اثر انفجار، ذرات سمی و گرد و غبار در هوا پخش می‌شود. حتماً از ماسک‌های N95 یا حداقل پارچه‌های مرطوب برای پوشاندن دهان و بینی مادر استفاده کنید.
۳. مدیریت استرس و حفظ سلامت روان مادر
یکی از مخرب‌ترین سلاح‌های جنگ، استرس است. ترشح مداوم و بالای هورمون کورتیزول می‌تواند منجر به زایمان زودرس یا افت ضربان قلب جنین شود.
“در میان ویرانی‌های جنگ، آرامش درونی مادر، اولین و مستحکم‌ترین سپر دفاعی برای محافظت از نوزاد است. حمایت روانی از مادر باردار، یک اقدام پزشکی محسوب می‌شود، نه یک اقدام تشریفاتی.”
— سازمان بهداشت جهانی (WHO)
تکنیک‌های عملی برای کاهش اضطراب در پناهگاه:
-
تکنیک تنفس جعبه‌ای (Box Breathing): ۴ ثانیه دم، ۴ ثانیه حبس نفس، ۴ ثانیه بازدم، ۴ ثانیه توقف. این چرخه سیستم عصبی پاراسمپاتیک را فعال کرده و ضربان قلب را کاهش می‌دهد.
-
فیلتر کردن اخبار: شنیدن مداوم اخبار بمباران و تلفات، روان مادر را ویران می‌کند. اطرافیان باید اخبار را فیلتر کرده و تنها اطلاعات ضروری برای بقا را منتقل کنند.
-
همراهی و صحبت کردن: هرگز زن باردار را در پناهگاه تنها نگذارید. صحبت کردن درباره آینده، نام‌گذاری نوزاد و امید دادن، تاب‌آوری روانی را به شدت افزایش می‌دهد.
۴. تغذیه و استراتژی‌های آبرسانی در زمان قحطی
در مناطق جنگی، زیرساخت‌های آب و غذا اولین چیزی است که نابود می‌شود.
-
اولویت با شیر مادر است: در شرایط بحرانی، تغذیه با شیر خشک به دلیل نبود آب تمیز برای شستشوی شیشه‌شیر و ترکیب با پودر، می‌تواند به قیمت جان نوزاد (به دلیل ابتلا به اسهال و وبا) تمام شود. شیر مادر همیشه استریل، با دمای مناسب و حاوی آنتی‌بادی‌های حیاتی است.
-
تغذیه مادر: مادران باردار و شیرده نیازمند دریافت کالری هستند. اطرافیان باید سهمیه غذایی و آب سالم را در وهله اول به زنان باردار و کودکان اختصاص دهند. اگر آب محدود است، مصرف غذاهای خشک و شور را کاهش دهید تا احساس تشنگی کمتر شود.
۵. راهنمای گام‌به‌گام زایمان اورژانسی در پناهگاه
توجه بسیار مهم: این بخش تنها برای زمانی است که هیچ‌گونه دسترسی به ماما، پزشک یا بیمارستان وجود ندارد.
اگر درد زایمان در وسط یک بحران یا درون پناهگاه آغاز شد، خونسردی خود را حفظ کنید. بدن زن برای زایمان طراحی شده است.
-
آماده‌سازی محیط: گرم‌ترین و تمیزترین نقطه پناهگاه را انتخاب کنید. زیر مادر پلاستیک یا ملحفه تمیز پهن کنید.
-
حین زایمان: به مادر اجازه دهید در هر وضعیتی که راحت‌تر است (چهار دست و پا، چمباتمه یا درازکش به پهلو) قرار بگیرد. او را تشویق کنید که هنگام انقباضات نفس‌های عمیق بکشد. برای خروج نوزاد عجله نکنید و نوزاد را به زور بیرون نکشید.
-
پس از تولد نوزاد (بسیار مهم): بلافاصله نوزاد را خشک کنید (نوزاد خیس به سرعت دچار افت دمای بدن می‌شود). نوزاد را مستقیماً روی پوست سینه مادر قرار دهید و روی هر دو را با پتوی گرم بپوشانید.
-
بریدن بند ناف: عجله‌ای برای بریدن بند ناف نیست. صبر کنید تا ضربان بند ناف کاملاً قطع شود (معمولاً ۵ تا ۱۰ دقیقه). سپس با یک نخ تمیز، دو نقطه از بند ناف (به فاصله ۵ و ۱۰ سانتی‌متر از شکم نوزاد) را محکم گره بزنید و بین دو گره را با قیچی استریل شده برش دهید.
-
خروج جفت: جفت معمولاً طی ۳۰ دقیقه پس از نوزاد خارج می‌شود. هرگز بند ناف را برای بیرون کشیدن جفت نکشید؛ این کار باعث خونریزی کشنده می‌شود.
۶. مراقبت‌های حیاتی پس از تولد (دوره نوزادی)
نوزادانی که در مناطق جنگی به دنیا می‌آیند، در معرض خطر شدید عفونت و هیپوترمی (افت دمای بدن) قرار دارند.
-
مراقبت آغوشی (Kangaroo Mother Care): بهترین دستگاه انکوباتور (دستگاه گرم‌کننده) در شرایط جنگی، بدن مادر است. نوزاد را برهنه (فقط با پوشک و کلاه) روی قفسه سینه برهنه مادر قرار دهید و روی آن‌ها لباس یا پتو بپوشانید. این کار دمای بدن نوزاد را تنظیم کرده و به شروع موفقیت‌آمیز شیردهی کمک می‌کند.
-
پیشگیری از عفونت: بند ناف نوزاد را خشک و تمیز نگه دارید. از مالیدن هرگونه خاکستر، روغن یا پمادهای غیرپزشکی به بند ناف خودداری کنید. دست‌های خود را قبل از لمس نوزاد حتماً با آب و صابون یا ژل ضدعفونی‌کننده تمیز کنید.
سوالات متداول (FAQ)
۱. در صورت کمبود آب در منطقه جنگی، آیا می‌توان به نوزاد آب داد؟
خیر. نوزادان زیر ۶ ماه به هیچ وجه نباید آب بنوشند، حتی در مناطق گرمسیری. شیر مادر حاوی ۸۸٪ آب است و تمام نیازهای آبرسانی نوزاد را به طور ایمن برطرف می‌کند. دادن آب آلوده به نوزاد باعث اسهال و مرگ زودرس می‌شود.
۲. اگر مادر در اثر استرس جنگ شیر نداشته باشد چه باید کرد؟
استرس مانع از تولید شیر نمی‌شود، بلکه تنها ممکن است “خروج” شیر را به طور موقت کند کند. مکیدن مداوم سینه توسط نوزاد، تماس پوست به پوست و آرام کردن فیزیکی مادر (مانند ماساژ شانه‌ها) باعث ترشح اکسی‌توسین شده و شیر دوباره جریان می‌یابد.
۳. بهترین زمان برای فرار و جابجایی زن باردار چه زمانی است؟
در صورت امکان، جابجایی و تخلیه از منطقه جنگی باید پیش از هفته ۳۶ بارداری انجام شود. پس از این زمان، خطر شروع دردهای زایمان در حین مسیر فرار و در شرایط ناامن بسیار بالا می‌رود.